ميوه‌هاى آنجا با هند و روم برند ؛ و علفزارهاى نيكو دارد و هر چهارپايى كه آنجا فربه شود ، دو چندان توانايى داشته باشد كه به‌جاى ديگر فربه شود ؛ و در آن ولايت ، مرغزارهاست و شكارگاههاى فراوان دارد . » « 1 » سپس مستوفى از ديههاى بزرگ اصفهان سخن مىگويد و مىگويد ، هر ديه هزار خانه و بازار و مساجد و مدارس و خانقاهات و حمامات دارد و حقوق ديوانى آن 50 تومان است . شهر و جمعيت تبريز : كلاويخو ، در آغاز قرن نهم هجرى ، جمعيت تبريز را در حدود دويست هزار خانوار يا بيشتر حدس مىزند . وى از ساختمانهاى خوب ، بازارها و كاروانسراهاى تبريز ، بتفصيل ، سخن مىگويد و مىنويسد كه « در بسيارى از ميدانهاى عمومى ، ميوه و همچنين خوراك پخته و تميز كه به انحاء مختلف تهيه مىشود ، به حد وفور موجود است . در بسيارى از خيابانها و ميدانهاى شهر ، سقاخانه‌هايى هست و در سقاخانه‌ها ، بهنگام تابستان يخ مىاندازند و نيز ليوانهاى مسى و برنجى در آنجا گذاشته‌اند تا با آن آب بياشامند . » « 2 » ماركوپولو ، كه مدتها قبل از وى تبريز را ديده است مىنويسد : « شهر تبريز شهر آبادى است كه در ايالت عراق عجم قرار دارد . در اين ايالت ، شهرها و قلاع مستحكم بسيار است ، ولى اين شهر از همه پرجمعيت‌تر و آبادتر است . شغل عمدهء ساكنان آن بازرگانى و كارخانه‌دارى است . در اين كارخانه‌ها پارچه‌هاى ابريشمى و زريهاى قيمتى مىبافند . موقعيت تجارتى اين شهر بقدرى خوب است كه بازرگانان از همه طرف ، از هندوستان ، بغداد ، موصل و هرمز براى خريد و فروش به آنجا مىآيند . بهترين سنگهاى قيمتى و مرواريدهاى اعلا را مىتوان در اين شهر بدست آورد . بازرگانانى كه با خارجه دادوستد مىنمايند ، زود متمول و متمكن مىگردند ، ولى مردم شهر بطور عموم فقيرند . جمعيت شهر از نستورى ، يعقوبى ، ارمنى ، گرجى پارسى و مسلمان تشكيل شده است ، و مسلمانان اكثريت دارند . هريك از اين دسته‌ها با زبان مخصوص خود تكلم مىكنند . مسلمانان توانسته‌اند عدهء زيادى از تاتارها را به دين خود وارد كنند . دوروبر شهر ، باغهاى باصفا و خرمى ديده مىشود كه محصولشان از ميوه‌هاست . » « 3 » شهر اصفهان در دورهء صفويه : لاكهارت در پيرامون سرگذشت اصفهان و ارزش هنرى و اقتصادى آن مىگويد : اصفهان در درهء زاينده‌رود واقع است و 5200 پا از سطح دريا ارتفاع دارد ؛ به همين علت ، داراى هواى معتدلى است . خاك آن حاصلخيز است و بوسيلهء آب زاينده‌رود و چاهها آبيارى مىشود . در سال 1598 ، هنگامى كه شاه عباس كبير اصفهان را بجاى قزوين بپايتختى برگزيد ، اين شهر هشتاد هزار نفر جمعيت داشت . قبلا سلاطين سلجوقى و ديگران عمارات زيبايى ، نظير مسجد جامى ، در آن ساخته بودند ولى شاه عباس كبير وسعت و زيبايى اصفهان را به پايه‌اى رسانيد كه اصفهانيها بگويند : اصفهان نصف جهان . اصفهان به علت دور بودن از سرحدات ، بيشتر از حملهء دشمن مصون بود . شاه عباس نقشهء شهر را تغيير داد و در ميدان شاه ، ساختمانهاى زيبا و بينظيرى چون مسجد شاه ، مسجد شيخ -

--> ( 1 ) . حمد الله مستوفى قزوينى ، نزهة القلوب . ص 52 . ( 2 ) . سفرنامهء كلاويخو ، پيشين . ص 162 ( به اختصار ) . ( 3 ) . سفرنامهء ماركوپولو . ترجمهء حبيب الله صحيحى ، ص 32 - 31 .